بومشناسي کاربردي/ سال پنجم / شماره چهارم / زمستان ۱۳۹۵

ارزیابی زیستگاه سنجاب ایرانی (Sciurus anumalus) در منطقه جنگلی
سروك در استان کهگیلویه و بویراحمد

فرزانه خلیلی1*، منصوره ملکیان1، نعمت اله روجائی1 و محمودرضا همامی1

(تاریخ دریافت: 11/6/1393 ؛ تاریخ پذیرش: 27/7/1395)
DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.18.15

چكيده
در این مطالعه زیستگاه سنجاب ایرانی در منطقه جنگلی سروك شهر یاسوج با استفاده از شاخص مطلوبیت زیستگاه ارزیابی شد. متغیرهـا یی که بهعنوان متغیر زیستگاهی براي ارزیابی زیستگاه این گونه مدنظر و مورد سنجش قرار گرفتند شامل: شـیب، جهـت جغرافیـایی، ارتفـاع، تراکم پوشش گیاهی، ارتفاع درخت، قطر درختان بلوط، سطح تاج پوشش درختان، فاصله از جاده، فاصله از روسـتا و فاصـله از رودخانـه بودند. نتایج حاصل از ارزیابی و رتبهدهی متغیرها نشان داد که پنج متغیر زیستگاهی شامل شیب، قطر درختان بلوط، تراکم پوشـش گیـاهی، فاصله از جاده و ارتفاع درخت مهمترین متغیرهاي مؤثر میباشند. از بین سه ایستگاه مورد بررسی در این منطقه، ایستگاه گلزار با دارا بـودن بالاترین ضریب مطلوبیت (92/0) بهترین و مطلوبترین زیستگاه را براي سنجاب ایرانی فراهم کرده است. بهطور کلی با توجه بـه مناسـب بودن منطقه جنگلی سروك از لحاظ دارا بودن پارامترها ي مؤثر براي زیست سنجاب ایرانی و جمعیـت قابـل توجـه ایـن جـانور در منطقـه پیشنهاد میشود منطقه جنگلی سروك بهعنوان یکی از زیستگاههاي این گونه تحت حفاظت سازمان محیط زیست قرار گیرد.

واژههاي كليدي: ارزیابی زیستگاه، شاخص HSI، سنجاب ایرانی، منطقه جنگلی سروك

۱. گروه محيط زيست، دانشكده منابع طبيعی، دانشگاه صنعتی اصفهان *: مسئول مكاتبات، پست الكترونيكي: farzaneh.khalili@na.iut.ac.ir
مقدمه
زیستگاه بهعنوان یکی از پارامترهاي کلیدي در جهـت حفاظـت از گونهها بـه خصـوص گونـه هـاي در معـرض خطـر انقـراض مطرح است و بررسی ویژگیهاي بـوم شـناختی گونه ها و تعیین مطلوبیت زیستگاه آنها، یکی از ارکان اصلی مدیریت و حفاظت گونهاهـ ي حیـات وحـش محسـوب مـیشـود بنابراین، داشتن اطلاعات کاملی از نیازهاي زیستگاهی گونـهه ا بهمنظور تدوین سیاستهاي مدیریتی براي حفاظت از آنهــا امري اجتنابناپذیر است (18). اگرچه بســیاري از مطالعــات انجــام گرفتــه رويزیستگاهها کیفی بودهانـد، بـراي شـناخت اثـرات فعالیـت هـاي انسانی و بررسی تغییرات زیستگاهها لازم است که بتوان ارزیابی را بهصورت عددي (کمی) نیز انجام داد. مـدل سـازي زیسـتگاهراهکاري علمی براي انجام این امر میباشد. در سال هـاي اخیـر روشهاي مدلسازي زیستگاه توسعه زیادي یافتهاند، این مدلها قادرند مشخص نمایند که یک گونه در چه مناطقی حضـور دارد و در چه مناطقی میتواند حضور داشته باشـد (14). عـلاوه بـراین با کمک این مدلها میتوان به ارزیـابی اثـر تغییـر کـاربرياراضی، تشخیص ناسازگاري فعالیت هـاي انسـانی بـا زیسـتگاهگونهها، شناسایی مناطق مناسب براي معرفی مجـدد گونـه هـا و طراحی و توسعه شبکه منـاطق حفاظـت شـده پرداخـت (20). بــه عبــارت ســاده تــر مدل زیستگاه تصویري عددي از ترجیح زیستگاهی یــک گونه است. این مدل ممکن است براي دریافت اطلاعـات در مـورد نیازهاي زیستگاهی گونه و احتمالاً پاسخ به تغییـرات محیـطی به کار گرفتـه شـود و یا ممـکن اس ــت براي پیشبینی فراوانی، تراکم، ظرفیت برد یا احتمـــال اشغـــال یک منطقه براساس ویژگیهاي آن استفاده شود.
روشهاي زیادي براي مدلسازي زیستگاه در دسترس هسـتندکه کاربرد آنهـا بـه نـوع دادههـا ي زیسـت شـناختی و محیطـی دردسترس، گونه موردنظر و هدف نهایی مدل وابسته است (18). این روشها به دو دسته کلی تقسـیم مـی شـوند. دسـته اول روش هـایی هستند که نیاز به دادههاي حضور و عدم حضور دارنـد و دسـته دوم روشهایی هستند که تنها به دادههاي حضور نیاز دارند. روش هـایی
،(GLM: Generalized Liner Model) مثل مدلهاي خطی عمومی
مدل افزایش عمومی (GAM: Generalized Additive Modeling)، شبکههاي عصبی مصنوعی و درخت رگرسیون جـزء دسـته اول میباشند. این مدلها هنگامی میتوانند اطلاعات دقیقی در مورد مطلوبیت زیستگاه ارائه دهند که دادههاي مکـانی عـدم حضـور بهدرستی نمایندهاي از مکان هـاي بـا کیفیـت پـایین زیسـتگاهی باشند که منجربه عدم استفاده از آن شـده اسـت . ایـن روش هـا غالباً با پدیده عدم حضور کاذب روبرو هستند بهعبـارت دیگـر مشاهده گونه توسط مشاهدهگر بـه دلایـل متعـددي نظیـر دقـت مشاهدهگر، تجهیزات مـورد اسـتفاده ، رفتـار گونـه در اسـتتار و اختفا و غیره سبب میگردد تـا آن نقطـه بـه عنـوان نقطـه عـدم حضور گونه ثبت گردد. عوامل مذکور سبب میشود که نتایج حاصل از تجزیه تحلیل دادهها با خطاي زیادي همراه باشد. روشهاي مـدل سـازي زیستگاه که تنها از داده هاي حضور استفاده میکننـد بـا مشـکل فـوق روبرو نیستند. این مدلها شامل تحلیـل عـاملی آشـیان بـوم شـناختی
حداکثر بینظمـی ،(ENFA: Ecological Niche Factor Analysis) الگـوریتم ژنتیـک بـراي پـیش بینـی (MAXENT: Maximum Entropy)
مجموعه – قانون (GARP: Genetic Algorithm for Ruleset Predication) و … میباشند. این روش ها بـر مبنـاي داده هـاي حضـور بـراي پیشبینی توزیع جـانوران ایجـاد شـده انـد و بـهویـژه بـه عـدم حضورهاي نادرست ناشی از توانایی حیوان براي پراکنده کـردن و یا پنهان شدن در طول بررسی هاي میدانی حساس هسـتند . از طرف دیگر استفاده از این روش ها موجب صرفهجویی در وقت و زمان مطالعه میشود. از اینرو این روش هـا بـهطـور گسـترده براي مطالعه توزیع ارگانیسمهاي مختلف استفاده میشود (17).
از روشهاي دیگر ارزیابی که در هنگام کمبود دادههـا و بـااستفاده از دادههاي حضور گونه مورد اسـتفاده قـرار مـی گیـرد،روش HEP میباشد. روش HEP از اوایـل دهـه 1980 توسـط سازمان شیلات و حیات وحش آمریکا بـراي ارزیـابی زیسـتگاه حیات وحش و اثرات فعالیت هـاي مـدیریتی و توسـعه معرفـی شـد. از روش HEP بـراي بـرآورد ارزشهـاي کمـی و کیفـی زیستگاه، شناسایی عوامل محدود کننـده جمعیـت، بـرآورد اثـرانواع فعالیتهاي مدیریتی روي زیستگاه، کمک در شناسـایی وتعیـین راهبـردهـاي مـدیریتی و تعیـین منـاطقی بـراي جبـران خسارات وارده به زیستگاه استفاده میشود (15). ایـن روش در بر گیرنده دو مرحله ارزیابی کمیت و کیفیت زیستگاه میباشـد.
مدل نمایه مطلوبیـت زیسـتگاه (HSI: Habitat Suitability Index) یا در مرحله ارزیابی کیفیت مورد استفاده قرار مـی گیـرد. ایـن مدل براساس روابط کارکردي بین متغیرهاي زیستگاه و حیات وحش پایه گذاري میشود. مقیاس در این مدل از صفر (بـرايزیستگاههاي نامطلوب) تا یک (بـراي زیسـتگاه بهینـه) متغیـراست (13). اعداد نمایه مطلوبیت زیستگاه، در مقیاس صفر تـایک، معمولاً با استفاده از یک فرمول ریاضی کـه نشـاندهنـدهروابط فرضی میان نمایه مطلوبیت فـردي(SI) اسـت محاسـبهمیشوند.
در ایران براي اولین بار سلمان مـاهینی از روشHEP بـراي ارزیابی زیستگاه قوچ و مـیش در منطقـه حفاظـت شـده تـوراناستفاده کرد (5). این روش جهت ارزیابی زیسـتگاه گونـههـا ي مختلفی در کشور استفاده شده است کـه مـی تـوان بـه ارزیـابی زیستگاه بز و پازن در منطقه حفاظت شده تنـگ سـ ولک (10)، ارزیابی زیستگاه پایکاي افغانی در منطقه حفاظت شده لشـگردر(3)، ارزیابی زیستگاه کفتار راه راه ایرانی (9)، ارزیابی زیسـتگاهقوچ و میش اوریال در پارك ملی گلستان (2)، ارزیابی زیستگاه قرقاول معمولی در زیستگاه توتستان (8) اشاره کرد.
سنجاب ایرانی، جوندهاي با جثه متوسط، دمی بلند و پشمالو است (7). این جانور لانهاش را در سـوراخ درخـتهـا یی مثـلبلوط، گردو، کاج و بید میسازد و از دانه و میـوه ایـن درختـانتغذیه مـی کنـد و نقش بسیار مهمی در پراکنش گیاهان از طریق حمـل و دفـن دانـه ها در زمیـ ن ایفـا میکننـد. دانـههاي بلوطی که توسط س ـنجابهاي ایرانی جمعآوري و زیر خاك مدفون میشود ارزش بالایی در گسترش و تجدید حیات جنگــلهــاي بلوط دارد (7). سنجاب ایرانی تنها معرف خانواده سـنجابیان درخاورمیانه است که جنگلهاي معتدل مناطقی از ایران، ارمنستان، آذربایجان، گرجسـتان ، یونـان ، عـراق ، فلسـطین اشـغالی، اردن، لبنان، سـوریه و ترکیـه زیسـتگاه ایـن جـانور مـی باشـند (12). مهمترین زیستگاه سنجاب ایرانی در ایـران ، جنگـل هـاي بلـوط غرب کشور است. در عین حال بیشترین میزان شکار و قاچـاق این جانور به منظور فروش آن به عنوان حیوان خانگی نیز در این مناطق صورت می پذیرد که همین امـر باعـث تهدیـد وضـعیت بقاي سنجاب ایرانی در کشور شده است. گذشته از آن بسـیاري از این جانوران در هنگام قاچاق و بهدلیل حمل و نقل نادرسـت تلف میشوند که خود موجب افزایش نگرانـی هـا در ایـن بـاره شده است (23).
متأسفانه مطالعات انجام گرفته در جهـان و ایـران در زمینـهبررسی اکولوژي و یا زیستگاه سـنجاب ایرانـی بسـیار محـدودمیباشد و کمبود اطلاعات در مورد این گونـه شـاخص کشـوربهخصوص در موارد مدیریتی بـه خـوبی مشـهود اسـت. امـر وهمکاران به بررسی وضعیت و توزیع سنجاب ایرانـی در کشـوراردن پرداختند (12). بررسیها نشان داد که سنجابهـا بـه طـور عمده بهصورت فردي و یا در گروههاي کوچـک روي درختـانکاج یا روي زمین در طی ساعات اولیه صبح تا ساعات 9 صـبحبیشترین فعالیـت را دارنـد (12). آلبـایراك و ارسـلان زیسـتگاهسنجاب ایرانی را در بخشی از ترکیه مورد بررسی قرار دادند در این مطالعه، بررسی وضعیت و توزیع سنجاب ایرانـی براسـاس مشاهدات بصري و تلهگـذاري در جنگـلهـا ي کـاج در کشـوراردن انجام گرفت. طی این مطالعه مشخص شد کـه گونـههـا ي درختی که توسط این گونه استفاده میشود شامل بلوط، صنوبر، کاج، گردو، بیـد، گلابـی، زالزالـک و … را بـه عنـوان زیسـتگاه انتخاب میکند (11). صادقی به بررسـی آشکارسـازي تغییـراتزیستگاه سنجاب ایرانی در اسـتان کردسـتان پرداخـت. در ایـن مطالعــه تغییــرات زیســتگاه گونــۀ مــذکور در تعــدادي از زیرحوزه هاي غرب کردستان با اسـتفاده از فنـاوري سـنجش از دور، مورد ارزیابی قرارگرفت. نتایج نشـان داد کـه بـر وسـعت مناطق زیسـتگاهی سـنجاب ایرانـی (مجمـوع دو طبقـه جنگـل پرتراکم و جنگل بـا تـراکم متوسـط ) حـدود 3/45559 هکتـارافزوده شده است (6). هدف از ایـن مطالعـه ارزیـابی زیسـتگاهسنجاب ایرانی در منطقه جنگلی سروك و رتبهبندي متغیرهـايزیستگاهی براي تعیین مطلوبیت بخشهاي مختلف ایـن منطقـهمیباشد. تاکنون مطالعهاي مبنی بـر انتخـاب زیسـتگاه سـنجابایرانی در این منطقه صورت نگرفته است و بهدلیـل بکـر بـودن نسبی آن میتواند در صورت دارا بوده پـارامتر هـا ي زیسـتگاهیمورد نیاز این جانور جهت حفاظت به سـازمان محـیط زیسـتپیشنهاد گردد.

مواد و روشها
منطقه مورد مطالعه
منطقه مورد مطالعه، منطقه جنگلی سـروك مـیباشـد کـه درنزدیکی شهر یاسوج قـرار دارد ( شـکل 1). مسـاحت منطقـهمطالعـاتی 26/3243 هکتـار و طـول جغرافیـایی منطقـه : 51 درجه و 60 دقیقه تا 51 درجه و 69 دقیقـه شـرقی و عـرضجغرافیایی 30 درجه و 55 دقیقـه تـا 30 درجـه و 64 دقیقـه شمالی میباشـد. ایـن منطقـه از لحـاظ اقلیمـی داراي آب وهواي نیمه مرطوب میباشد. ارتفاع منطقه از سطح دریا حدود 1880 متر و متوسط بارش سالانه 2/902 میلیمتـر ، میـانگین دماي سالانه 6/24 درجه و طول مدت خشکی 5 ماه در سال است. حدود 83 درصـد بارنـدگی در نیمـه دوم سـال اتفـاقمیافتد که تأثیر بهسزایی در تشکیل جنگلهاي بسیار تنک بـاتاج پوشش بسیار کم داشته است. پوشش گیاهی این منطقـهعموماً شامل درختان بلوط، زالزالک، بنه، کیکم و نظیـر آنهـا میباشد وگونه غالب جنگلهـا ي ایـن منطقـه بلـوط ایرانـی است (16).

جمعآوري دادههاي مورد نیاز
در این مطالعه و بهمنظور سهولت مطالعه، منطقه به دو بخـشدهنو در قسمت شمالی و سـروك در بخـش جنـوبی تقسـیمشد. با بررسیهاي میدانی اولیه مشخص شـد کـه در بخـشجنوبی منطقه سنجاب وجود ندارد، لذا در ادامه مطالعه فقـطنمونهبرداريها در بخش شمالی منطقه صورت گرفت. جمعآوري دادههاي زیستگاهی
در قسمت شمالی منطقه جنگلی سـروك از مـرداد تـا آبـان 92 بهصورت هفتگی بازدیدهاي مکرري صورت گرفت و تعـداد 3 ایستگاه: گلزار، کلگاه و اشکفت کره براي نمونهبرداري براساس مشاهده مستقیم، مشاهده لانه و شناسـایی نمایـههـا ي سـنجابایرانی تعیین گردید. در هر یک از این ایستگاههـا بـا اسـتفاده ازروش ترانسکت خطی تصادفی نمونهبـرداري انجـام شـد. ایـنترانسکتها بهصورت طولی و در جهـت افـزایش ارتفـاع قـرارگرفتند. نقطه شروع نمونهبرداري در هر ایستگاه بهشکل تصادفی انتخاب و ترانسکتها طوري قرار گرفتنـد کـه تمـامی ایسـتگاهمورد بررسی را پوشش دهند و همچنین تیپهاي گیاهی موجود در منطقه و پستی و بلنديهاي مختلف در طول مسـیر را در بـر گیرند. به این ترتیـب 5 ترانسـکت بـا طـول 4 کیلـومتر در هـرایستگاه طی دوره مطالعاتی مستقر شدند.
روش ارزیابی زیستگاه
در این مطالعه جهت ارزیابی زیستگاه سنجاب ایرانی از شاخص مطلوبیت زیستگاه HSI)) استفاده شـده اسـت. ابتـدا متغیرهـاي زیستگاهی رتبهبندي شده و سپس شاخص مطلوبیـت زیسـتگاهبرآورد شد. بهمنظور رتبهدهی به متغیرهاي زیستگاهی، فهرسـتی از متغیرهاي زیستگاهی که زندگی سنجاب ایرانی به آن وابسـتهاست با مرور منابع تهیه و سـپس بـه انـدازه گیـري و ثبـت ایـن متغیرها در منطقه پرداخته شد (1، 6 و 21). متغیرهاي عمـده اي که بهعنوان متغیرهـاي محیطـی مـدنظر و مـورد سـنجش قـرارگرفتند عبارت بودند از: میانگین شیب غالب، جهت جغرافیایی، ارتفاع، تراکم پوشش گیاهی، ارتفـاع درخـت ، قطـر برابـر سـینه درختان بلوط، سطح تاج پوشش درختان، فاصله از جاده، فاصله از روستا و فاصله از رودخانه. در ارتباط بـا انتخـاب متغیرهـاياین مطالعه و شیوه اندازهگیري آنها باید بیان نمود کـه مطالعـاتقبلی همبستگی بالاي بین نقاط حضور سـنجاب ایرانـی و ایـنمتغیرها را ثبت کردهاند (1، 6 و 21). بهمنظور تهیه نقشه طبقات شیب، ارتفاع، جهت، فاصله نقاط حضور گونه از روستا، فاصـلهاز جـاده و فاصـله از رودخانـه در منطقـه از سـامانه اطلاعـات جغرافیایی (GIS) استفاده شـد. بـه منظـور انـدازه گیـري تـراکمپوشش گیاهی، در نقاط حضور گونه پلاتهاي دایرهاي به شعاع 10 متر مستقر و تعداد درختان موجود در پلاتها شمارش شـد
(19). جهت اندازهگیـري سـطح تـاج پوشـش نیـز از شـاخصمساحت سایه تاج پوشش درختان بلوط اسـتفاده گردیـد (19).
جدول 1 دامنه تغییرات ارزش متغیرهـاي زیسـتگاهی سـنجابایرانی را نشان میدهـد. دامنـه تغییـرات ایـن متغیـرهـا توسـطمطالعات انجام گرفته برروي زیستگاه سنجاب ایرانـی بـه دسـت آمده است و بـه صـورت یـک فرمـول مشـخص و ثابـت بـرايارزیابی تمامی مناطقی خشکی قابل استفاده میباشد. سـپس بـهمتغیرهاي اندازهگیري شده امتیاز 1 تا 3 بـه ترتیـب از خـوب تـا ضعیف اختصاص داده شد (جدول 1).
براي نشان دادن رابطه بین متغیرهاي زیستی از طریق ترسیم نموداري بهنام نمودار درختی استفاده شد. بدین صورت که ابتدا از بین متغیرهاي زیادي که اندازهگیري شـده انـد و یـا از منـابع مختلف بهدست آمدهاند، متغیرهایی انتخـاب شـدند کـه ارتبـاطتنگاتنگی با زندگی گونه موردنظر دارنـد و سـپس ارتبـاط بـین متغیرها بهصورت کلامی و توصیفی با یک نمودار درختی بـراي

شکل 1. موقعیت منطقه مورد مطالعه در استان کهگیلویه و بویراحمد و محدوده منطقه جنگلی سروك
(1- ایستگاه گلزار، 2- ایستگاه کلگاه و 3 – ایستگاه اشکفت کره)
تمام طول سال نشان داده شد. در نهایت براي محاسبه HSI کل از روش میانگین هندسی استفاده شد (13).
1
[1] HSI  (SIV1 SIV2  … SIV )n n دراین رابطه n تعداد متغیر است. SIV: درجه مطلوبیت زیستگاه براي متغیر 1، SIV: درجه مطلوبیت زیسـتگاه بـراي متغیـر 2 و SIVn: درجه مطلوبیت زیستگاه براي متغیر n میباشد.

نتایج
ارزیابی زیستگاه سنجاب ایرانی براساس رتبهدهی به متغیر هـاي میانگین شیب غالب، جهت جغرافیایی، ارتفـاع ، تـراکم پوشـش گیاهی، ارتفاع درخت، قطر برابر سینه درختان بلوط، سطح تـاج پوشش درختان، فاصله از جـاده ، فاصـله از روسـتا و فاصـله از رودخانه در3 ایستگاه انجـام شـد و مجمـوع کـل ارزشهـا 30 تعیین شد. بهعبارت دیگـر، حـداکثر امتیـازي کـه هـر ایسـتگاهمیتواند کسب کند 30 است. سپس، به هر یک از ایـن متغیرهـامطابق جدول 1 در هر ایستگاه امتیازي تعلق گرفت (جدول 2). بهطور مثال امتیاز 3 براي متغیر شیب در ایستگاه گلزار بهمعنـاي ایــن اســت کــه میــانگین شــیب ایســتگاه گلــزار کمتــر ازچهارده درصد بوده است.
در نهایت از مجموع امتیازات کلیه متغیرهـا در هـر بخـش،درجه ارزش بهدست آمد (جـدول 3). سـپس، براسـاس درجـه ارزشی که هر ایستگاه کسب کرده نمایه مطلوبیـت طبـق رابطـه
جدول 1. دامنه تغییرات ارزش متغیرهاي زیستگاهی سنجاب ایرانی در منطقه جنگلی سروك
3
(خوب) 2
(متوسط) 1
(ضعیف) متغیرهاي زیستگاهی
1800 -2400 <1800 2400< طبقات ارتفاع (متر)
غرب و جنوب شرق بدون جهت و شمال طبقات جهت
<14 14-45 45< طبقات شیب (درصد)
2-4 <2 4< تراکم پوشش گیاهی (میانگین تعداد درخت در پلاتها)
6-8 <6 8< ارتفاع درخت
80 -169 <169 <80 قطر درختان بلوط (سانتیمتر)
30-35 <30 35< سطح تاج پوشش درخت (مترمربع)
3899 -4400 <3899 4400< فاصله از جاده (متر)
3100 -3313 <3100 3313< فاصله از روستا (متر)
2000 <2000 2000< فاصله از رودخانه

جدول 2. امتیازات کسب شده هر یک از متغیرها در هر ایستگاه
ایستگاه اشکفت کره ایستگاه کلگاه ایستگاه گلزار متغیرهاي زیستگاهی
2 2 3 طبقات شیب (درصد)
3 2 2 طبقات جهت
3 3 3 طبقات ارتفاع (متر)
1 2 3 تراکم پوشش گیاهی (درصد)
2 1 3 ارتفاع درختان بلوط (متر)
1 3 3 قطر درخت (سانتیمتر)
2 2 3 سطح تاج پوشش (مترمربع)
1 2 2 فاصله از جاده (متر)
2 2 1 فاصله از روستا (متر)
2 2 2 فاصله از رودخانه (متر)
19 21 25 مجموع امتیازات متغیرها در هر ایستگاه
30 30 30 جمع ارزشها

زیر محاسبه شد:
درجه ارجمع زش ارزشکسبها شده

= نمایه مطلوبیت براي آزمون مدل HSI باید مهمتـرین متغیرهـا بـراي انجـام

جدول 3. درجه ارزش ایستگاهها
نمایه مطلوبیت درجه ارزش نام ایستگاه
0/83 25 گلزار
0/70 21 کلگاه
0/63 19 اشکفت کره

محاسبات انتخاب شـوند. مهـمتـرین متغیـرهـا در ایـن مطالعـهبراساس مطالعات انجام گرفته شامل: میانگین شیب غالب، قطـربرابر سینه درختان بلوط، تراکم پوشش گیاهی فاصله از جـاده وارتفاع درخت از بین 10 متغیر ارائه شده برگزیده شدند (1، 4 و 21). سپس نمایه مطلوبیت براي 5 متغیر زیسـتگاهی ذکـر شـدهطبـق رابطـه 1 محاسـبه شـد کـه در آن 5=n مـیباشـد. بـراي مدلسازي در این پژوهش از میانگین هندسی اسـتفاده شـد. بـه اینصورت که حاصلضرب مطلوبیت 5 متغیر درنظر گرفته شده به توان کسري که مخرج آن پنج است، نمایه مطلوبیت زیستگاه هر ایستگاه را نشان میدهد:

HSI  (SIV1SIV2SIV3SIV4SIV )5 15

بر این اساس محاسبات مربـوط بـه تعیـین نمایـه مطلوبیـت زیستگاه براي سنجاب ایرانی یا بهعبارتی آزمون مـدل بـه شـرح زیر است: در ایستگاه گلـزار نمایـه مطلوبیـت بـراي متغیـر اول(SIV) برابر با 1، متغیـر دوم ( SIV ) برابـر بـا 1، متغیـر سـوم
(SIV) برابر با 1، متغیر چهارم (SIV) برابر با 1 و متغیر پـنجم
(SIV) برابر با 66/0 میباشد. در ایستگاه کلگاه نمایه مطلوبیت متغیـرهـا برابـر بـا: 66/0، 66/0، 33/0، 1، 66/0 بودنـد. نمایـه مطلوبیـت زیسـتگاه در ایسـتگاه اشـکفت کـره بـراي متغیـرهـا بهترتیب 66/0، 33/0، 66/0، 33/0، 33/0 محاسبه شـد. سـپس،براساس رابطه شماره 1، مقادیر HSI هر یک از این ایسـتگاه هـا به ترتیب: ایستگاه گلزار 92/0، ایستگاه کلگـاه 62/0 و ایسـتگاهاشکفت کره با نمایه مطلوبیت 43/0 بهدست آمد (جدول 4). در جدول 5 رابطه بین متغیرهاي زیستگاهی و نیازمنديهاي زیستی سنجاب ایرانی نشان داده شد. در آخر نمایه مطلوبیت هریـک ازمتغیرها در هریک از زیستگاهها برآورد شد. رابطه بین متغیرهاي زیستگاهی که در ارزیابی زیستگاه بهکار گرفته شدند با نیازهاي زیستگاهی سنجاب ایرانی بهصورت نمودار درختی براي تمامی فصول و براي تیپ پوششی جنگلی ارائه شد (شکل 2).

بحث و نتیجهگیري
دراین مطالعه جهت ارزیابی زیستگاه سنجاب ایرانـی در منطقـهجنگلی سروك 10 متغیـر زیسـتگاهی رتبـه دهـی شـدند. بـدینصورت که عدد 3 نشاندهنده وضعیت خوب، عدد 2 وضـعیتمتوسط و عدد 1 وضعیت ضـعیف را نشـان داد و مجمـوع کـلارزشها 30 تعیین شد. بههر یک از این متغیرها که مطابق روش فوق رتبهبندي شدند در هر ایستگاه امتیـازي تعلـق گرفـت. درآخر از مجموع امتیازات کلیه متغیرها، درجه ارزش هر ایسـتگاهبهدست آمد. نتایج نشان داد که در منطقه مورد مطالعه، ایسـتگاهگلزار امتیاز 25، ایستگاه کلگاه امتیاز 21 و ایستگاه اشکفت کـرهامتیاز 19 را کسب کردند. سپس براساس درجه ارزشی کـه هـر ایستگاه کسب نمود نمایه مطلوبیت ایستگاهها محاسبه شـ د کـهایستگاه گلزار با نمایه مطلوبیت 83/0 بهتـرین و مطلـوبتـرینزیستگاه براي سـنجاب ایرانـی بـود. ایسـتگاه کلگـاه بـا نمایـهمطلوبیت 70/0 داراي شرایط متوسطی براي زیسـت ایـن گونـهبـود.
ایستگاه اشکفت کره با نمایه مطلوبیت 63/0 نامطلوبتـرینشرایط را براي زندگی سنجاب ایرانی فراهم کـرده بـود. سـپسیک مدل محلی نمایـه مطلوبیـت زیسـتگاه بـراي ایـن گونـه وبهمنظور آزمون نمایه مطلوبیت با درنظر گرفتن 5 متغیر ارائه شد (رابطه 1). در ارزیابی ایستگاههاي مربوطه با این مـدل ایسـتگاهشماره یک با نمایه مطلوبیت 92/0 مناسبترین بخش، ایسـتگاهشماره دو با نمایه مطلوبیت 62/0 شرایط متوسط و بخـش سـهبا نمایه مطلوبیت 43/0 نـامطلوب تـرین شـرایط را بـراي گونـهفراهم کرده بودند. بنابراین میتوان نتیجه گرفت که آزمون مـدلمحلی نمایه مطلوبیت زیستگاه نتیجه مشابهی را نسبت به نمایـهمطلـوبیتی کـه ارزیـابی شـد نشـان مـی دهـد. طبـق نتـایج ایـن مطالعه بهترین زیستگاه براي سنجاب ایرانی در منطقـه جنگلـی سروك مناطقی با شیب کمتر از 14 درصد، ارتفاع 2100-1800 متر میباشد. اقطاري نیز در مطالعهاي که روي سـنجاب ایرانـیدر منطقه حفاظت شده دنا انجام داد نشان داد که زیسـتگاه هـا ي مطلــوب ســنجاب ایرانــی در در ارتفاعــات بــالاي 1800 و شیبهاي کم قرار دارد (1). علاوه بر این تراکم پوشش گیـاهی،ارتفاع درخت، قطر درختان بلوط، سطح تاج پوشـش درختـان،فاصله از جاده، فاصله از روستا و فاصله از رودخانه پارامترهاي مهمی در انتخاب زیستگاه سنجاب ایرانـی هسـتند. ایـن جـانور زیستگاههاي جنگلی با تراکم متوسط تا زیاد درختان را تـرجیح
جدول 4. محاسبات مربوط به تعیین نمایه مطلوبیت زیستگاه سنجاب ایرانی (آزمون مدل)
متغیر پنجم HSI
SIV کل هر ایستگاه متغیر چهارم
SIV متغیر سوم
SIV متغیر دوم
SIV متغیر اول
SIV شماره ایستگاه
0/92 0/66 1 1 1 1 1
0/62 0/66 1 0/33 0/66 0/66 2
0/43 0/33 0/33 0/66 0/33 0/66 3
نجاب ایرانی ه در مدل مطلوبیت س رهاي بهکار گرفته شد دول 5. مطلوبیت متغی ج

نمایه مطلوبیت هر یک از متغیرها در هر یک از بخشها روش اندازهگیري نیازمنديهاي زیستی نوع متغیر زیستگاهی علامت متغیر
SI
SI
SI براساس نقشه میانگین شیب منطقه پناه شیب SIV
SI
SI
SI براساس میانگین تعداد درختان در پلات پناه تراکم پوشش گیاهی SIV
SI SI SI اندازه با چوب مدرج پناه ارتفاع درختان بلوط SIV
SI SI
SI اندازهگیري با متر نواري پناه قطر درخت SIV
SI
SI
SI براساس نقشه فاصله نقاط حضور از جاده پناه فاصله از جاده SIV
SI * با اندکس n یعنی نمایه مطلوبیت ایستگاه n براي آن متغیر

میدهد (6) که متوسط ارتفاع و قطر درختان به ترتیب 8-6 متر و 169-80 سانتیمتر میباشند (1). سنجابها آشیانه خود را در داخل تنه درختان بلـوط کهنسـال بـا تـاج پوشـش نسـبتاً زیـادمیسازند تا علاوه بر تأمین مواد غذایی مورد نیاز، آنها را از دید طعم هخ وران (پرن دهه اي ش کاري) محافظ ت نمای د (19). مدلسازي مطلوبیت زیستگاه سنجاب ایرانی در استان کهگیلویه و بـویر احمـد (4) و کردسـتان (21) نشـان داد کـه متغیرهـاي پوشش اراضی (جنگلی)، اقلیم، فاصله از جاده و رودخانه نقـشمهمـی در انتخـاب زیسـتگاه سـنجاب ایرانـی ایفـا مـیکننـد و جلوگیري از تغییر کاربري جنگل به سایر کـاربري هـا و کـاهش

تراکم جنگل بهعنوان راهبرد حفـاظتی ایـن گونـه معرفـی شـدهاست (22).
بهدلیل بکر بودن نسبی بخـش شـماره 1 (ایسـتگاه گلـزار)، وضـعیت توپوگرافی (شیب و جهت) منطقه و دسترسـی کمتـر روستاییان به این بخش بهدلیل صعبالعبور بودن و عدم وجـود جاده آسفالته، ایـن بخش در مقایسه با سایر بخشها از نظر بـالا بـودن کیفیـت متغیرهاي مورد نیاز براي زیست سنجاب ایرانـی از اهمیـت بیشـتري برخـوردار اسـت. متأسـفانه تـاکنون هـیچ مطالعهاي مبنی بر انتخاب زیستگاه سنجاب ایرانی در این منطقه صورت نگرفته است. بهطور کلی با توجه به مناسب بودن منطقه جنگلی سروك از لحاظ دارا بودن پارامترها ي مؤثر براي زیست

منابع مورد استفاده

شکل 2. نمودار درختی ارزیابی زیستگاه سنجاب ایرانی براي تمام فصول با درنظر گرفتن متغیرهاي مؤثر
سنجاب ایرانی، وجود تعداد کثیري از این جانور در این منطقـهو با توجه به نقش مهم این گونـه بـا ارزش در احیـا و تجدیـدنسل جنگل پیشنهاد میشود این منطقه بهعنوان زیسـتگاه گونـهشاخص جنگلهـا ي زاگـرس تحـت حفاظـت سـازمان محـیطزیست قرار گیرد. علاوه بر این، با توجه به اینکه هرساله تعـدادبسیار زیادي سنجاب ایرانی در این منطقـه توسـط متخلفـان بـهاسارت در میآید اعطاي عناوین حفاظتی به منطقه، نظیر منطقـهشکار ممنوع و یا منـاطق حفاظـت شـده مـی توانـد در افـزایشنظارت سازمان محـیط زیسـت بـر ایـن امـر در ایـن زیسـتگاهارزشمند کمک مینماید.
اقطاري، ح.1393. مدلسازي مطلوبیت زیستگاه سنجاب ایرانی بهکمک روش تحلیل عاملی آشیان بوم شناختی در منطقه حفاظـتشده دنا، پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشکده علوم پایه و کشاورزي، دانشگاه پیام نور تهران.
پهلوانی، ع. 1383. ارزیابی زیستگاه قوچ و میش اوریال در پارك ملی گلستان. مجله محیط شناسی 35: 8-1.
خاکی صحنه، س.، ا. علیزاده شعبانی، م. م. میرسنجري، م. کابلی، ز. نوري و ب. فتاحی. 1390. ارزیابی زیستگاه پایکاي افغانی بـااستفاده از روشهاي رگرسیون منطقی دوتایی و.HEP مجله محیط زیست جانوري 3: 10-1.
خلیلی، ف.1392. مدلسازي مطلوبیت زیستگاه سنجاب ایرانـی در اسـتان کهگیلویـه و بویراحمـد، پایـاننامـه کارشناسـی ارشـد،دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه صنعتی اصفهان.
سلمان ماهینی، ع. 1373. ارزیابی زیستگاه قوچ و میش در اندوختگاه زیست سپهر توران با تأکید بر کاربرد عکسهاي مـاهوارهاي.
پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران.
صادقی، م. 1392. آشکارسازي تغییرات زیستگاه سنجاب ایرانی در استان کردستان، پایاننامـه کارشناسـی ارشـد، دانشـکده منـابعطبیعی، دانشگاه صنعتی اصفهان.
ضیایی، ه. 1388. راهنماي صحرایی پستانداران ایران، انتشارات سازمان حفاظت محیط زیست، تهران.
کرمی، م.، ب. حسنزاده کیابی، ع. سلمان ماهینی و م. پناهنده. 1387. ارزیابی زیستگاه قرقاول معمولی در زیستگاه توتستان اسـتان گیلان براساس روش هپ. مجله علمی پژوهشی گیاه و زیستبوم (14): 40-25. 9. کرمی، م.، ب. ریاضی و ن. کلانی. 1385. ارزیابی زیستگاه کفتار ایرانی در پارك ملی خجیر و ارائه مدل مطلوبیت بهکمـک روش
HEP. مجله علوم محیطی 11: 86-77.
10. گلزار، ا.، ب. جومردیانی و ع. پورشیرزاد. 1391. ارزیابی زیسـتگاه بـز و پـازن در منطقـه حفاظـت شـده تنـگ سـولک بـهکمـکروشHEP، اولین همایش ملی حفاظت و برنامهریزي محیط زیست، اسفند 1391، دانشگاه آزاد همدان.
.11 Albayrak, I. and A. Arslan. 2006. Contribution to the taxonomical and biological characteristics Sciurus anomalus in Turkey (Mammalia: Rodentia). Turkish Journal of Zoology 30 (1): 111-116.
.21 Amr, Z. S., E. Eid, M. A. Qrqaz and M. A. Baker. 2006. The status and distribution of the Persian squirrel (Sciurus
.31 Burgman, M. A., D. R. Breininger, B. W. Duncan and S. Ferson. 2001. Setting reliability bounds on habitat anumalus) in Dibbeen nature reserve, Jordan. Zoologische Abhandlungen 55: 199-207. suitability indices. Ecological Applications 11: 70-78.
.41 Elith, J. and J. R. Leathwick. 2009. Species distribution models: ecological explanation and prediction across space and time. Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics 40: 677-697.
.51 ESM. 1981. Fish and Wildlife Services. 103 ESM: Standards for the Development of Habitat Suitability Index. Available from USFWS Website at https://www.fws.gov/policy/esm103.pdf.
.61 Fattahi, M. 1996. Investigation on the Zagros Quercus forests and the important deforestation parameters, first edition. Iranian Forest and Rrangelands Research Institute Press, 63 p.
.71 Guisan, A. and W. Thuiller. 2005. Predicting species distribution: offering more than simple habitat models. Ecology Letters 8: 993-1009.
.81 Guisan, A. and N. E. Zimmermann. 2000. Predictive habitat distribution models in ecology. Ecological modelling 135: 147-186.
.91 Khalili, F., M. Malekian and M. R. Hemami. 2016.Characteristics of den, den tree and sites selected by the Persian squirrel in zagros forests, western Iran. Mammalia 80(5): 567-570.
.02 Prins, H. and F. van Langevelde. 2008. Resource Ecology; Spatial and Temporal Dynamics of Foraging. Springer, 306 p.
.12 Sadeghi, M. and M. Malekian. 2016. The Persian squirrel of Kurdistan Province, western Iran: what determines its geographic distribution? Mammalia, DOI: 10.1515/mammalia-2015-0166.
.22 Sadeghi, M., M. Malekian and L. Khodakarami. 2016. Forest losses and gains in Kurdistan province, western Iran:
where do we stand? The Egyptian Journal of Remote Sensing and Space Science, DOI: 10.1016/j.ejrs.2016.07.001.
.32 Yigit, N., B. Krystufek, M. Sozen, A. Bukhnikashvili and G. Shenbrot. 2012. Sciurus anomalus. In: IUCN 2008. IUCN Red List of Threatened Species: Retrieved from http://www.iucnredlist.org/details/20000/0.



قیمت: تومان


پاسخ دهید