بومشناسي کاربردي/ سال چهارم/ شماره سيزدهم / پاييز ۱۳۹۴
Laelapidae (Acari: Mesostigmata) بررسی تنوع زیستی کنههاي خاکزي خانواده
در زمینهایی با کاربرد متفاوت در شهرستانهاي شهرکرد و سامان
مهرناز امانی1، جهانگیر خواجهعلی1*، فرشید نوربخش2،
34امید جوهرچی و محمدرضا سبزعلیان
(تاریخ دریافت: 13/9/1393 ؛ تاریخ پذیرش: 2/6/1394)
126873867918

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:13 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.4.13.89 ]

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:13 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.4.13.89 ]

چكيده
كنهها بهترين نماينده بندپايان در خاك بهشمار ميروند، چون از نظر جنس، نيچ اكولوژيكي و رفتار تنوع زيـادي دارنـد. در ايـن تحقيـقفراواني و تنوع زيستي كنههاي خانواده Laelapidae در باغات و زمينهاي زراعي در هشت ايستگاه در منـاطق سـامان و شـهركرد مـوردارزيابي قرار گرفت. در هر ايستگاه مقايسه بين باغ و زمين زراعي انجام شده است. شاخص تنوع شانون- وينر كنههاي خانواده Laelapidaeدر بين ايستگاههاي مورد مقايسه، براي سيستمهاي باغ و زراعي از تفاوت معنيداري برخوردار بود. بيشترين مقدار اين شاخص در شهرستان شهركرد مربوط به خاك جمعآوري شده از پاي درختان نارون (۴۴/۰) بوده است. شاخص غناي گونهاي مارگالف براي باغ بادام در منطقه سامان با مقدار (۶۴/۰) بيشتر از ساير مناطق بود. بيشترين مقدار شاخص سيمپسون در شهرستان سامان مربوط به بادام (۳۹/۰) بوده اسـت . ضريب تبيين بين ميزان مواد آلي خاك و شاخصهاي تنوع محاسبه گرديد. نتايج نشان داد رابطه رگرسيون خطي و ضريب تبيين ميان مقدار مواد آلي و شاخص سيمپسون نسبت به بقيه شاخصها بيشتر بود (۷۳/۰ =۲r). بنابراين ميتـوان گفـت پاسـخ جامعـه كنـههـاي خـانوادهLaelapidae به نحوة مديريت زمين، تغيير در فراواني گونهها و تغيير در شاخص تنوع بستگی دارد.
واژههاي كليدي: ميان استيگمايان، تنوع زيستي، غناي گونهاي، فعاليتهاي کشاورزي

۱. گروه گياهپزشکي، دانشکده کشاورزي، دانشگاه صنعتي اصفهان
۲. گروه خاکشناسي، دانشکده کشاورزي، دانشگاه صنعتي اصفهان
۳. گروه گياهپزشکي، دانشکده کشاورزي، دانشگاه آزاد اسلامي واحد يزد
۴. گروه زراعت و اصلاح نباتات، دانشکده کشاورزی، دانشگاه صنعتي اصفهان
*: مسئول مكاتبات، پست الكترونيكي:khajeali@cc.iut.ac.ir
126873867918

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:13 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.4.13.89 ]

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:13 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.4.13.89 ]

مقدمه
واژه تنوع زیستی یا گوناگونی زیستی در برگیرنده تمامی مراحل تنوع و تغییرپذیري موجودات زنـده، درون جوامـع و بـین آنهـااست. تنوع زیسـتی بـه مطالعـه گونـاگونی سـاختار جمعیـت والگوهــاي فراوانــی و پــراکنش گیاهــان و جــانوران پرداختــه وبهعنوان شاخصی براي مقایسه وضعیت اکولوژیک بهکـار گرفتـهمیشود و هدف کلی آن مقایسه و ارزیابی بوم نظامها مـی باشـد(1 و 3). انواعی از تنوع در سطوح ژن، گونه و اکوسیستم وجود دارد که هر یـک بیـانگر جنبـهاي از سیسـتم هـاي حیـاتانـد وبهترتیب تنوع ژنتیکی، تنوع گونهاي و تنـوع زیسـت بـومی نـامدارند. سه واژه براي اندازهگیري تنوع زیستی بهکار مـی رود کـهعبارتند از تنوع آلفا یا تنوع درون زیستگاهی، تنوع بتـا یـا تنـوعبین زیستگاهی و تنوع گاما یا تنوع منطقهاي. تنوع گاما خود بـهدو نوع تقسیم میشود، نوع اول که به تعداد گونـه هـا ي موجـوددر یک محدوده جغرافیایی اشاره دارد و با افزایش تعداد گونههاافزایش مییابد و نوع دوم میزان شباهت یا عدم شباهت منـاطقمختلف را از نظر ترکیب گونـه اي نشـان مـیدهـد (24). آنچـهامروزه بر اهمیت تنوع زیستی مـی افزایـد نقـش آن در حفـظ وثبات اکوسیستمها است، چون حضور گونههـا ي بیشـتر در یـکمنطقه سبب پیچیدهتر شدن ساختار اکوسیستم و حفظ ثبـات درآن میشود (9).
محیط زندگی موجـودات خـاکزي، از روشهـا ي مـد یریت زراعی از قبیل شخم، کاربرد آفتکشها و کودها، تـراکم خـاكدر طی برداشت و حذف توده زنده گیاهی تاثیر میپـذیرد (21).
پاسخ جوامع خاکزي به مدیریت زمینهاي کشاورزي، تغییـر درفراوانی، غناي گونهاي و شاخصهـا ي تنـوع زیسـتی مـیباشـد(16). بین اکوسیستمهاي زراعی و زیستگاههاي طبیعـی از نظـرتنوع زیستی و فراوانی نسـبی کنـه هـا ي شـکارگر تفـاوت قابـلتوجهی وجود دارد (34). نوع عملیات کشـاورزي نیـز در تنـوعزیستی و انبوهی کنههاي شکارگر تاثیرگذار بوده و شاخصهاي تنوع زیسـتی در کشـاورزي پایـدار بیشـتر از کشـاورزي رایـجاست (28). هرچه تنوع گونهاي در یک زیست بوم بیشتر باشـدبه تبع آن محیط سالمتر و پایـدارتر و از شـرایط خـود تنظیمـیبیشتري برخوردار است، لذا تنـوع زیسـتی در هـر منطقـه کلیـدســلامتی و پایــداري آن محــیط بــهشــمار مــیرود (2). خــاك غنیترین و متنوعترین جامعه زنـده هـر اکوسیسـتم را در خـودجاي داده است. این جامعه زنده طیف وسیعی از موجودات اعم از ماکروفونها، مزوفونها، میکروفونهـا و میکروفلـور را دربـرم یگی رد (11). قس مت عم دهاي از ک ارکرد اکوسیس تم نظی ر گردش مواد آلی، معدنی شدن عناصر غـذایی، جریـان انـرژي ورشد گیاهان، بـ هصـورت مسـتقیم و غیـر مسـتقیم توسـط ایـنموجودات انجام مـی شـود . مزوفـون بـه گروهـی از موجـوداتخاکزي اطلاق میشود که اندازه طـول بـدن آنهـا از نـیم تـا دومیلیمتر میباشد (13). در فصـول مختلـف بـهدلایـل متعـدديبندپایان جزء مهمی از فون خـاك هسـتند (6). کنـه هـا بهتـریننماینده بندپایان در خاك محسـوب مـیشـوند، چراکـه از نظـرجنس، نیچ اکولوژیکی و رفتار تنوع زیادي دارند (12).
میان استیگمایان راستهاي از کنهها با تنوع زیاد اکولوژیکی و اغلب شـکارگرانی بـا زنـدگی آزاد هسـتند. کنـه هـاي خـانوادهLaelapidae متعلق به بالا خـانوادهDermanyssoidea و راسـتهمیان استیگمایان، داراي انتشار جهانی هستند. گونههاي متعلق به این خـانواده از بنـدپایان، نماتـدها و دیگـر بـیمهرگـان تغذیـهمیکنند. این کنههـا در انتهـاي زنجیـره غـذایی در خـاك قـرارمیگیرند، بهعلاوه با داشتن پـراکنش جهـانی و فراوانـی زیـاد ورفتار تغذیـه اي شـکارگري، مـیتواننـد شـاخص خـوبی بـرايبررسی شـرایط محیطـی باشـند (22). تنـوع گونـهاي کنـه هـايشکارگر خانواده Laelapidae در ایـران بـهطـور گسـترده مـوردمطالعه و بررسی قرار گرفته اسـت . منتظـري و همکـاران گونـۀ
Gaeolaelaps postreticulatus (Acari: Mesostigmata) را که از نظر شکارگري اهمیت دارد، براي اولین بار از ایـران گـزارشکردند (8). علیزاده و همکاران تنوع گونهاي کنـه هـا ي شـکارگرخــانواده Laelapidae را در اســتان آذربایجــان غربــی بررســینمودند (7). در بررسیهایی که رحمدلی و همکاران در باغهـا ي میوه تربت جام (خراسـان رضـوي) انجـام دادنـد، هفـت گونـهمتعلق به سه جنس از خانواده Laelapidae گزارش کردنـد (5).
حاجیزاده و همکاران از گیلان چهار گونه جدیـد بـراي ایـرانگ زارش کردن د (2). رحم انی و همک اران ب ه معرف ی برخ ی از گونههاي مفید این خانواده پرداختهاند (4). مـورازا و کـاظمیکلیــد شناســایی گونــههــاي جــنسJulolaelaps را ارائــهکردند (28). با وجود تحقیقات انجام شده در مـورد گونـه هـا ي کنههاي خـانوادهLaelapidae در ایـران، مباحـث اکولوژیـک ازجمله تنوع زیستی و اهمیت آن بهاندازه کافی مورد بررسی قـرارنگرفته است. از سوي دیگر لازمه پایـداري یـک جامعـه وجـودتنوع زیستی و پیچیدگی روابط میان گونهها مـی باشـد . بنـابراینبراي حفاظت از تنوع زیستی اکوسیستمهاي کشاورزي، شناخت ویژگیها و پراکندگیهاي مکـانی و زمـانی اجـزاي آن در همـهسطوح ضروري بهنظر میرسـد . تحقیـق حاضـر بـراي بررسـیشاخصهاي تنوع زیستی کنههاي خانواده Laelapidae، مقایسـهباغ ات و م زارع از نظ ر ش اخصه ا و بررس ی ارتب اط م واد آلی و تنوع کنههاي خاکزي در شهرستانهاي سامان و شـهرکردانجام شد.
مواد و روشها
مشخصات ایستگاهها
بهمنظور شناسایی، تعیین فراوانی و تنوع زیستی کنههاي خاکزي خانواده Laelapidae، نمونهبرداري از باغات و زمینهاي زراعی شهرس تانه اي س امان و ش هرکرد از چه ار ایس تگاه در طــیسالهاي 93-92 انجام شد (جدول 1).
جدول 1. مختصات جغرافیایی مناطق نمونه برداري کنههاي خانواده Laelapidae در شهرستانهاي سامان و شهرکرد
عرض جغرافیایی طول جغرافیایی شهرستان نوع محصول
50° 28′ 39”
32° 26′ 27”
32° 21′ 08”
32° 20’17” 50° 54′ 17”
50° 52′ 35”
51° 02′ 17”
50° 49′ 33” سامان
سامان
شهرکرد
شهرکرد منطقه
منطقه
منطقه
منطقه
نمونهبرداري و شناسایی گونهها
نمونهبرداري از چهار ایستگاه، هر ایستگاه شامل مزارع و باغات منتخـب ب ا ویژگـیه اي اکولوژیـک و جغرافی ایی متف اوت درماههاي اسفند تا مرداد انجام شد. جهت نمونهبـرداري از خـاك،بهطور تصادفی چهار نقطه در هر ایستگاه انتخاب و پس از ثبت مختصات جغرافیایی، توسط کوادرات 30 ×30 سانتیمتـر مربـعبا عمق 20 سانتیمتري از نقاط مشخص شده ،نمونهبرداري شـدو در کل192 نمونه خاك مورد بررسی قـرار گرفـت. نمونـه هـا بهمدت 48 ساعت در قیف برلز داراي لامپ 40 وات قـرار دادهشدند. کنههاي استخراج شده توسط قیف پس از جداسـازي بـادرنظر گرفتن سخت یا نرم بودن بدن کنه، جهت شـفاف سـازيب ه محل ول نس بیت ی ا لاکتوفن ول ی ا مخل وط ای ن دو منتق ل شدند (23). پس از شفافسازي نمونـه هـا از آنهـا اسـلایدهايمیکروسکوپی دائمی تهیه گردید. در تشخیص نمونهها از منـابعمختلف داخلی و خارجی استفاده گردید (23).
محاسبه شاخصهاي تنوع زیستی
پس از اتمام شناسایی و شمارش نمونههـا ، فراوانـی نسـبی هـرنمونه از طریق تقسیم فراوانی کـل هـر نمونـه بـه فراوانـی کـلکنههاي جمعآوري شده در هر ایستگاه مشخص شد. بـا درنظـر گرفتن تعداد گونهها و فراوانی نسبی آنهـا، شـاخصهـا ي تنـوعزیستی و شاخص غناي گونهاي بهشرح زیر محاسبه شدند:
126873867918

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:13 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.4.13.89 ]

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:13 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.4.13.89 ]

الف) شاخص تنوع گونهاي شـانون – وینـر : ایـن شـاخص بـرحضور گونههایی که فراوانی کم دارند تاکید دارد. مقادیر کـم ایـنشاخص نشاندهنده استرسی است که به محیط وارد شده است.
126873867918

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:13 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.4.13.89 ]

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:13 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.4.13.89 ]

[1]H=-pi×Lnpiدر این رابطه ،H: مقـدار شـاخص شـانون– وینـر و pi فراوانـی نسبی گونه i ام میباشد (31).
ب) شـاخص تنـوع گونـه اي سیمپسـون : ایـن شـاخص بـرگونههاي غالب در نمونـه تاکیـد دارد. براسـاس ایـن شـاخص،احتمال داده میشود دو فردي که بهصورت تصـادفی از جامعـهبینهایت بزرگ بیرون کشیده مـی شـوند متعلـق بـه گونـه هـا ي متفاوتی هستند (32).
 ni(ni 1) 
209793145277

Simpson’s diversity index=1-D; D= N N  r [2]
در این رابطه ،(D-1): مقدار شاخص سیمپسون ،ni: تعداد افـرادگونهi ام و N تعداد کل افراد در نمونه است.
ج) شاخص مارگالف: این شاخص، بیان کننده حضور انـواعگونههاست. در این رابطه ،s: تعداد گونهها و N: فراوانـی تمـامگونهها میباشد(24).
309927-62066

R=S-1Ln(N)[3]
تعیین مواد آلی خاك
جهت اندازهگیري میزان کربن آلی خاك از روش سـوزاندن تـر(والکلی- بلاك) استفاده شد(14) . مقـدار مـواد آلـ ی خـاك بـاضرب مقادیر کربن آلی در ضریب 724/1 بهدست آمد.
مقایسه شاخصهاي محاسـبه شـده، در قالـب طـرح کـاملاً
جدول 2. فهرست گونههاي جمعآوري شده از مزارع و باغات شهرستانهاي سامان و شهرکرد
منطقه جمعآوري زیرخانواده نام علمی گونه
A-B
A-B-D
D
C-B
B-C-D
A-D
B-D
A-D
A-B-C Hypoaspidinae
Melittiphidinae
Hypoaspidinae
Hypoaspidinae
Hypoaspidinae
Hypoaspidinae
Hypoaspidinae
Laelapinae
Melittiphidinae Euandrolaelaps karawaiewi (Berlese, 1903)
Gymnolaelaps obscuroides (Costa, 1968)
Gaeolaelaps queenslandicus (Womersley, 1956)
Gaeolaelaps asperatus (Costa, 1968)
Gaeolaelaps aculifer (Canestrini, 1884)
Gaeolaelaps kargi (Costa, 1968)
Gaeolaelaps nolli (Karg, 1962)
Androlaelaps shealsi (Costa, 1968)
Gymnolaelaps myrmecophilus (Berlese, 1892)
تصادفی و قرارگیري آشـیانه اي تیمارهـا توسـط آزمـون تجزیـه (9/1 نسخه) SAS و با استفاده از نرمافزار(ANOVA) واریانس انجام شد. در صورت مشاهده اختلاف معنیدار، میـانگین هـا بـاFisher’s اسـتفاده از آزمـون حـداقل معنـی داري تفـاوت فیشـر در س طح احتم ال پ نج درص د مقایس هprotected LSD test تعیـینSPSS شدند (30). معادله خط رگرسیون توسط نرمافزار.شد
نتایج
با بررسیهاي انجام شده در سال 1392-1391 در چهار منطقـهم ورد مطالع ه، تع داد 9 گون ه از 4 ج نس متعل ق ب ه خ انواده Laelapidae از مناطق مختلف شهرستانهاي سـامان و شـهرکردجمعآوري و شناسایی شد (جـدول 2). براسـاس نتـایج ،جـنسGaeolaelaps از غن اي گون هاي بیش تري در مقایس ه ب ا س ایر جنسها برخوردار است. بیشترین تعداد گونه مربوط بـه جـنسGymnolaelaps در منطقه D باتعداد 23 عدد مشاهده شد.
نتایج بهدست آمده در طول شش ماه، حاکی از آن است کـهمقادیر شاخصهاي تنوع زیستی در فصول گرم نسبت به فصول سرد بیشتر است. در منطقهB ، عملیات برداشت محصول در مـاهخرداد انجام شد که گمان مـی رود ایـن یکـی از دلایـل کـاهشمقادیر شاخصهاي تنوع زیستی در این ماه باشد (جدول 3).
میانگین شاخصهاي تنوع زیستی در جدول (4) نشـان داده
شده اسـت . مقـادیر شـاخص شـانون- وینـر در منـاطقA و Dبهطور معنیداري بـراي بـاغ بیشـتر از زمـینهـا ي زراعـی بـود. حداکثر مقادیر این شاخص که متاثر از فراوانی گونههاي موجود در یک منطقه میباشد در منطقه D و مربوط به خاك جمعآوريشده از پاي درختان نارون میباشد (440/0)، بعد از آن باغ بادام موجود در منطقه A بیشـترین مقـدار ایـن شـاخص را بـه خـود
مقدار مواد آلی شاخص سیمپسون شاخص مارگالف شاخص شانون- وینر محصول منطقه شهرستان
1/75
0/54 0/393
0 0/643
0 0/437
0 بادامجو A سامان
< /0001* < /0001* 0/0004* < /0001* P 0-275418

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:13 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.4.13.89 ]

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:13 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.4.13.89 ]

7037075070172

53
/
0
0
ns
ns
730
/
1
332
/
0
589
/
0
440
/
0

53

/

0

0



قیمت: تومان


پاسخ دهید